Surrealistisch bezoek aan Auschwitz-Birkenau

Twee weken geleden bracht ik een bezoek aan het voormalige concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Ik heb veel gelezen over de verschrikkingen van de holocaust en wilde al jarenlang een keer erheen. Ik had de hoop dat ik de verschrikkingen beter zou kunnen bevatten, dat ik me beter een voorstelling zou kunnen maken van wat miljoenen Europeanen vanaf het midden van de jaren dertig tot het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945 hebben meegemaakt. De trieste vaststelling die ik moet maken na mijn bezoek is: nee, het blijft niet te bevatten wat mensen elkaar kunnen aandoen uit haat, uit onverdraagzaamheid tegen andere religies, bevolkingsgroepen, geaardheden of politieke kleuren.

Een korte uitleg:
Het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau is gelegen bij het Poolse stadje Oświęcim en heeft uit drie kampen bestaan, waarvan er twee nog zijn te bezichtigen. Auschwitz I is het eerste kamp dat bekend is van de poort met de boog "Arbeit macht frei". Het tweede en vele malen grotere kamp, Auschwitz II (Birkenau), is iets verderop gelegen bij het Poolse dorpje Brzezinka en is bekend van de wachttoren waaronder treinen vanuit de door de Duitsers bezette gebieden het kamp binnen kwamen rijden. Het tweede kamp is gebouwd nadat Auschwitz I te krap werd voor de toen 20.000 aanwezige gevangenen.

Vanaf 1942 werd met name Auschwitz II (Birkenau) gebruikt voor de massale vernietiging van vele Joden, Polen, Roma, Sinti en andere minderheden en nationaliteiten. In Auschwitz-Birkenau was een capaciteit voor 100.000 gevangenen, maar dat liep in 1943 op tot 140.000. Er werd gewerkt aan een verdere uitbreiding, die nooit voltooid is door de naderende frontlinie. Het grootste deel van de ongeveer 1,3 miljoen slachtoffers van Auschwitz kwamen om in de (vijf) gaskamers, waarin bij de Hongaarse Actie tot 8.000 mensen werden vermoord per dag. Het gros is nooit geregistreerd, maar werd direct bij binnenkomst vergast. Dat maakt het ook zo moeilijk om het aantal slachtoffers te bepalen. Dat zullen we nooit exact weten.

Auschwitz I is surrealistisch. Natuurlijk is er prikkeldraad, "Vorsicht"-bordjes met doodskoppen, wachttorens. Maar tegelijkertijd zijn er elementen die het doen lijken op een normale woonwijk, een studentencampus. In alle elementen van Auschwitz I is een vorm van sadisme terug te vinden, zo ook aan de spreuk boven de poort. De gevangenen van Auschwitz wisten dondersgoed dat arbeid niet de weg naar de vrijheid was, maar slechts naar de dood. Arbeid was slechts één van de vele wijzen van vernietiging van de gevangenen van het kamp, evenals marteling, executie, vergassing, medische experimenten, slechte hygiënische omstandigheden en de hongerdood. Er was precies op basis van de voedselwaarde van het eten dat de gevangenen kregen berekend dat de gemiddelde levensduur binnen het kamp zo'n drie tot zes maanden bedroeg.

Een gids is voor een bezoek aan het kamp onontbeerlijk, om de juiste historische context mee te krijgen. Veel aandacht wordt door de gids besteed aan 'de bewijzen', waarschijnlijk omdat men in Auschwitz zich zeer bewust is van de ontkenning van de misdaden die er hebben plaatsgevonden. De barakken in Auschwitz I zijn tegenwoordig in gebruik als expositieruimte. Bekend zijn de tentoonstellingen van vele schoenen, koffers, protheses, brillen en mensenhaar. Onze gids drukte ons op het hart: probeer niet de grote stapel met schoenen te zien, maar die ene schoen. Iedere schoen heeft namelijk een eigen verhaal en staat voor één slachtoffer. In hetzelfde gebouw hangt een gang vol met foto's van omgekomen Poolse gevangenen. De foto's zijn genomen bij hun registratie bij binnenkomst in het kamp. Het grootste deel zijn mannen, bij wie ook het beroep vermeld is. Daaruit blijkt duidelijk dat de Duitsers de in hun optiek inferieure Polen wilden ombrengen, te beginnen met de intelligentsia. Er is ook een lange rij met vrouwen, hoewel velen van hen niet als zodanig herkenbaar zijn. Bij alle gevangenen zijn namelijk de haren afgeschoren. Één foto viel mij duidelijk op, van een jonge vrouw, genaamd Józefa Bala. Te midden van al die foto's is zij zo'n beetje de enige die je niet aankijkt, die niet recht in de camera kijkt. In haar blik is duidelijk de emotie te zien. Ze lijkt zich bewust van haar uitzichtloze positie en kijkt teneergeslagen. Onder haar foto zijn haar aankomstdatum en overlijdensdatum te zien. Daaruit blijkt dat ze al 15 dagen na binnenkomst in het kamp omgekomen is. Ze moet ongeveer net zo oud zijn geweest als ik nu: slechts 28 jaar. De foto van Józefa is als die ene schoen, zegt zoveel meer dan alle foto's tezamen. Waarom ze daar was, wat ze door heeft gemaakt, hoe ze gestorven is en waarom zo snel. Een bezoek aan Auschwitz-Birkenau levert meer vragen dan antwoorden op.

In onze tijd van polarisatie, waarbij de Tweede Wereldoorlog uit het collectieve geheugen begint te vervagen, is het enorm belangrijk dat mensen blijven leren van waar onverdraagzaamheid toe leidt. Eerder dit jaar maakte ik kennis met het project "Uit de wijk, in de wijk" van Wel.Kom, de welzijnsorganisatie van Roermond en Venlo. Dergelijke initiatieven, waarbij jongeren in het kader van een langer traject van voorlichting een bezoek brengen aan Auschwitz moeten dan ook ondersteund en gestimuleerd worden. Samenleven in een multiculturele samenleving is soms moeilijk, maar it's all we got. Het spoor van onverdraagzaamheid is doodlopend, in het geval van Auschwitz helaas zowel letterlijk als figuurlijk.